[TNO-logo]
Museum logo

MUSEUM "WAALSDORP"

Radiocommunicatie met een Würzburg-Riese antenne uit de Tweede Wereldoorlog

 

Dit deel van de museum website behandelt Radiocommunicatie op het voormalige Physisch Laboratorium RVO-TNO in Den Haag met een antenna die eerder door de Duitsers was gebouwd en gebruikt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ter inleiding bespreken we eerst in het kort de Duitse radarontwikkelingen. (auteur: G.C. Arkenbout)

De Duitse radarsystemen (radar = Radio Detection And Ranging) werden in de jaren 1930 en daarna volgens een gestandaardiseerd systeem ontworpen. Ook met het oog op een kort durende oorlog. Het resultaat van deze ontwikkeling was dat de meeste radarsystemen in Duitsland FunkMessgeräte genoemd alleen bij de Artillerie konden worden ingezet. Later werden deze systemen ook omgezet naar luchtmacht toepassingen, zoals vliegtuigopsporing en vliegtuigonderschepping radarsystemen.

De Duitse radarsystemen werkten allen op de lange- en middengolf frequenties (2,6 m tot 53 cm golflengte). De Duitsers ontwikkelden zelf geen onderdelen voor de microgolfopwekking van hun radarzenders. Na het in handen krijgen van een Brits 10 cm (3 Gigahertz) H2S radarsysteem [uit een neergestorte Wellington bij Rotterdam] maakten de Duitsers al snel kopieën van de magnetron. Echter zonder het hoge vermogen van het origineel te bereiken. De verovering van een Amerikaanse 3 cm (10 Gigahertz) H2X radarsysteem diende als voorbeeld voor radarsystemen, die tegen 1945 werden ingebouwd in de experimentele straalvliegtuigen om Londen te kunnen bombarderen, maar echter nooit in actie kwamen.

Van de radarsystemen voor de luchtmacht ondersteuning vanaf de grond vormde de Würzburg-Riese Radarsystemen (Würzburg = stad nabij Frankfurt in Duitsland, Riese = reusachtig) de ruggengraat, hoewel ze eerst alleen werden gebruikt voor ondersteuning van het FLAK (Flieger Abwehr Kanone) geschut in samenwerking met zoeklichten. De ontwikkeling van de Würzburg begon in 1936 en het Würzburg A type was in 1940 in dienst. Een jaar later werd deze opgevolgd door het type Würzburg C en de Würzburg-Riese, die een parabolische antenne van 7,5 meter diameter had. Deze apparaten werkten op 566,0377 MHz (53 cm golflengte), behalve het Würzburg C-type, die op 476,1905 MHz (63 cm golflengte) werkte.

Deze radars konden zowel de gegevens voor hoogte, afstand en peiling (draagwijdte) verschaffen. Het bereik was echter niet groot (ca 40 km voor de A en C types en ruim 80 km voor het Riese type), maar de nauwkeurigheid was goed (0.20 voor peiling en elevatie en 125 meter voor de afstand).

Voor een simultaan werkende Würzburg A installatie is in figuur 1 het schema weergegeven van het zendgedeelte. Simultaan wil hier zeggen, het gebruik van één antenne voor zowel het ontvangen als zenden met één systeem. Een zendimpuls van 3750 Hz met een vermogen van 8 kW werd met deze zender op een frequentie van 565 MHz gegenereerd.


Figuur 1: elektronisch schema van de Würzburg-A zender

In figuur 2 is het schema van de ontvanger van een Würzburg-Riese installatie weergegeven. Hierbij werd de ontvangstdipool tijdens ontvangst in het brandpunt van de parabolische antenne van ca 7,5 m diameter geroteerd.


Figuur 2: elektronisch blokdiagram van de Würzburg-A ontvanger

In de figuren 3 en 4 zijn respectievelijk de juiste en onjuiste afstemming voor de afstand, de hoogte en de peiling van het doel weergegeven op de afzonderlijke kathodestraalbuizen in het systeem. In figuur 4 wordt ook aangegeven op welke manier de juiste gegevens van het doel kunnen worden verkregen.


Figuur 3: verkeerde afstemming voor afstand, hoogte en richting van het doel


Figuur 4: juiste afstemming voor afstand, hoogte en richting van het doel

Met de Würzburg-Riese geplaatst op een schip (Nachtjagdleitschiff = NJL "TOGO") werd dit schip één van 's werelds eerste radarschepen (figuur 5). (voor meer informatie over de TOGO, zie 1, 2, 3)


Figuur 5: Nachtjagd-Leitschiff, NJL "TOGO"

De Duitsers hadden al snel een vanaf de grond werkend onderscheppingsysteem die alle vliegacties richting Duitsland konden registreren. Elk station in dit systeem bestreek een bepaald gebied en stond ongeveer 40 tot 80 km vanaf het volgende station.

Bij het inzetten van de Würzburg-Riese radarsystemen, die later in een groter aantal voorhanden was, in totaal zijn er ca 1500 stuks vervaardigd door het bedrijf Telefunken A.G., werden steeds twee van deze systemen gebruikt om de vijandelijke bommenwerper en het eigen jachtvliegtuig te volgen. De Würzburg voor het eigen jachtvliegtuig kreeg daarbij de herkenningssignalen van het IFF systeem (Identification Friend or Foe) van dit vliegtuig binnen.

Naast deze Würzburg-Riese systemen werd de lange radiogolf installatie FREYA genaamd, gefabriceerd door de firma GAMA A.G., als langeafstand waarschuwingssysteem gebruikt. Deze installatie was instaat om een formatie vliegtuigen op een afstand van maximaal 120 km afstand waar te nemen. Echter bij het bepalen van welk station in het onderscheppingsysteem het vijandelijke vliegtuig zou gaan volgen, ging er wel eens iets mis.


Figuur 6: Het Duitse FREYA radarwaarschuwingssysteem

Om de zendfrequenties van de verschillende radarsystemen, die door de Duitsers werden gebruikt in hun strijdmachtonderdelen uiteen te houden werden deze als volgt ingedeeld:
 
1 Bestrijding van vijandelijke vliegtuigen (Anti Aircraft)
560 MHz
2 Vliegtuigherkenning (Aircraft reconnaissance)
125 MHz
3 Marineradars
368 MHz

Zie ook "radarworld"

 


(volledige weergave 167 KB)

     


Museum logo