[TNO-logo]
Museum logo

MUSEUM "WAALSDORP"

Luistertoestellen "Waalsdorp" en de zoeklichten

 

Uit een ontvangen verhaal over de organisatie voor de Tweede Wereldoorlog van zoeklichtafdelingen bij de Krijgsmacht is een beeld gekregen hoe de luistertoestellen in die organisatie functioneerden. De Verlichtingsdienst van de Genie bestond uit zoeklichtafdelingen tegen luchtdoelen, opgedeeld in ieder vier secties met vier zoeklichten, waarvan één het verkennende zoeklicht was aangevuld met een luistertoestel. Nadat met het luistertoestel de richting van het doel was vastgelegd, werd als eerste het verkennende zoeklicht ontstoken. Was een doel in de lichtbundel gevangen, dan volgden de andere zoeklichten. Via oudgedienden bij de VIIde Zoeklicht Afdeling is vervolgens meer informatie achterhaald.

Gesprek met dhr. J.S.: Toen hij 18/19 jaar was, diende hij als dienstplichtige in de Kromhoutkazerne te Utrecht. Hij werd daar opgeleid als luisteraar op het twee-assige Van Soest luistertoestel (LT) te Fort Rijnauwe, het drie-assige toestel heeft hij nooit gezien. Hij luisterde in het fort geblinddoekt met het luistertoestel naar een werkende bel die van links naar rechts en omhoog en omlaag werd bewogen, waarbij de geluidsbron zogoed mogelijk gevolgd moest worden. Op de hei werden oefeningen gedaan met het volgen van een sportvliegtuigje.
In 1939/1940 was J.S.'sectie gelegerd in het kasteeltje “de Binckhorst”, waar sectiecommandant Lt.de Groot de graaf van het kasteel werd genoemd. De zoeklichten van de sectie stonden in de Haagse Hout, in Leidschendam, in Wateringen en in Zoetermeer. De sectie was ingedeeld bij de VIIde Zoeklicht Afdeling tegen luchtdoelen met de reeds eerder genoemde Ribbius als commandant. Volgens J.S. was Ribbius een “geweldige” man met een groot sociaal gevoel, die hem na zijn afscheid een goed rapport van zijn staat van dienst meegaf, dat hem in zijn hele carrière heeft geholpen.

Gesprek met dhr. van R.: Van R. heeft in 1939/1940 gediend in de 1e sectie van VIIde Zoeklicht Afdeling en was ingekwartierd te Loosduinen. De operationele locaties van de vier zoeklichten waren Radio Scheveningen, de Madepolder, de Leyweg en Kijkduin, waar het verkennende zoeklicht en het luistertoestel stond. Van R. was ingedeeld bij het zoeklicht te Kijkduin, waarbij ook de bekende violist Benny Behr was ingedeeld. Hij vertelde ook al dat Ribbius zeer veel deed voor zijn mensen en na afloop van de mobilisatie kreeg ieder afdelingslid een zilveren herdenkingsring van hem.

Gesprek met de heren G.M.van R. en J.B.: Beiden waren ingedeeld bij de 2e sectie van de VIIde Zoeklicht Afdelingen met zoeklichten te Wateringen, Kwintsheul, Loosduinen en Nootdorp. B. was gelegerd in Wateringen en Van R. te Loosduinen. Van R. was bekend met het drie-assige zoeklicht dat in Loosduinen in gebruik was, maar het drie-assige luistertoestel kende hij niet.

Gesprek met A.de J.: Sgt.de J. diende in 1939/1940 bij de 4e sectie, Zoelkicht Nootdorp, van de VIIde Zoeklicht Afdeling. Het verkennende zoeklicht van Nootdorp had een drieassig luistertoestel, waarmee het standvlak werd vastgesteld door het meten van de standhoek en de hoek van de snijlijn met het maaiveld. De J. heeft als militair op de Koekamp (Malieveld) gedurende enige tijd het Elektrisch Luistertoestel (radar Von Weiler) bediend. Hij weet ook nog dat de apparatuur bij de Duitse inval ter plaatse werd verschroot. Hij is later op de plek geweest om te zien of er nog iets bruikbaars te vinden was. Dit was niet het geval, de vernietiging was grondig uitgevoerd. Het was De J. bekend dat de tekeningen van de radar in Engeland terechtgekomen zijn. Na de mobilisatie is De J. in dienst gekomen als chef van de Afdeling Elektronica bij de Centrale Werkplaats (CWP) van de PTT aan de Binckhorstlaan. In die functie heeft hij meegebouwd aan de omroepzender “Herrijzend Nederland” van het Physisch Laboratorium PTT, voor de inval van de Duitsers het “Meetgebouw van de Commissie voor Physische Strijdmiddelen”. De Duitsers werden om de tuin geleid door het laagfrequent deel te bouwen als distributiezender en het hoogfrequent deel als hoogfrequent smeltoven. Ook heeft zijn afdeling meegewerkt aan de bouw van door het Physisch Laboratorium ontwikkelde medische apparatuur. Van Soest en Gratama van het Physisch Laboratorium kende hij heel goed.

Brief n.a.v. oproep in "Opmaat" van L.K.W., dd. 12-3-2000: “Het luistertoestel (Van Soest) is bij ons in Tjimahi gebruikt bij het opsporen van vliegtuigen. Zodra we het doel hadden opgespoord werd de waarneming overgenomen door het centraal commando. Daarna werden de zoeklicht en de luchtdoelbatterij in werking gesteld”

Brief van N.C.M.Janssen: Janssen schrijft over oefeningen, waarbij geblinddoekt geluisterd werd naar een zoemer die heen en weer en/ of omhoog en omlaag bewogen werd. Dit is noodzakelijk om de spiraliserende beweging met de luisterschelpen te oefenen waarbij het geluid van het doel niet verloren gaat. De cirkelende beweging moest zo klein zijn dat bij de horizontale beweging het geluid in het achterhoofd van links naar rechts beweegt of omgekeerd en bij verticale beweging de geluidsintensiteit licht in sterkte verandert. Hieruit moest door de luisteraar geconcludeerd worden in welke richting het doel verplaatste, zodat hij het kon blijven volgen.

Brief van veteraan W.F.K. Sgt.bd: Hij heeft ons duidelijk gemaakt hoe de drie-assige Van Soest werkte en wat het doel van het toestel was. De twee-assige toestellen, die in gebruik waren in het Nederlandse leger hadden geen cilindrisch planchet, maar werkten met een apart toegevoegde hoekmeettafel (mogelijk het voor ons bekende ronde planchet) met handkijker. In de loop der jaren namen de vliegsnelheden toe. De methode van het twee‑assige toestel werkte niet goed meer omdat op het ronde planchet te veel geëxtrapoleerd moest worden waardoor de doelwaarneming onnauwkeurig werd. Daarom is in de dertiger jaren het drie-assige zoeklicht en het daarmee samenwerkende drie-assige luistertoestel ontworpen. Bij de drie-assige zoeklichten zat het eigenlijke lamphuis in een zogenaamde wieg op rollen.


De drie assen


Drie-assig zoeklicht

Het zoeklicht werd ingesteld volgens het standvlak. Dat was het vlak waarin de rechte vlieglijn van het vliegtuig en de standplaats van het zoeklichtligt.

Wanneer de wieg door draaien om de eerste as in de richting van de snijlijn van het standvlak met het maaiveld (=veldhoek) staat, werd de derde as zo ingesteld dat de tweede as loodrecht op het standvlak stond (=hellingshoek standvlak, standhoek genoemd). Nu werd de lamp ontstoken en deze rond de tweede as bewogen, dit was het zogenaamde zwaaien met het zoeklicht in het standvlak. Het doel kwam men dan vanzelf tegen. Het drieassige luistertoestel Van Soest leverde na luisterwaarnemingen voor het zoeklicht de veldhoek en de standhoek, waarmee het zoeklicht vervolgens werd ingesteld.

Volgens K. was de Genie verdeeld in drie hoofdgroepen:

  1. Pioniers en torpedisten (symbool anker),
  2. Verbindingsdienst (symbool bliksemschicht) en
  3. Verlichtingsregiment (symbool helm).

Het Verlichtingsregiment van de Genie bestond uit ZoeklichtAfdelingen tegen luchtdoelen gecommandeerd door een Kapitein. Deze Afdelingen waren ieder onderverdeeld in vier secties ieder onder leiding van een luitenant, waarbij één verkennend zoeklicht met luistertoestel en drie volgzoeklichten waren ondergebracht. De ideale situatie was dat het verkennende zoeklicht met bijbehorend luistertoestel drie-assers waren en de die volg-zoeklichten twee-assige zoeklichten (kaarthoek en elevatie). Het volgende schema geeft de veldsituatie van een sectie weer.

Na waarneming van een doel door het luistertoestel (LT) werd het verkennend zoeklicht (ZL) ingesteld en de lamp ontstoken. Zodra het doel in de lichtbundel zat, werden de andere zoekllichten van de sectie gericht en ontstoken. De luisterstoestellen bij de troep waren in de meeste gevallen twee-assige Van Soest toestellen, maar ook het gebruik van de drie-assige Van Soest kwam voor. Volgens Kuijper werd het drie-assige zoeklicht ook twee-assig gebruikt als er geen drie-assig maar een twee-assig luistertoestel aanwezig was. De as van het lamphuis werd dan horizontaal gezet.
Bij het drie-assige luistertoestel werd de planchetkast op de eerste etage van het luistertoestel rond de vertikale kolom in kaarthoek verdraaid en op het scherm werd met een potlood een rechte lijn geschreven, waarvan het verlengde op de gradenboog de hellingshoek van het standvlak aangeeft. Hoe de potloodconstructie werkte weet K. niet meer.

Op de foto bevindt zich op de planchetkast de schaal voor de aflezing van de veldhoek van het standvlak, terwijl op de schaal van de planchetkast de hellingshoek van het standvlak werd afgelezen.

Volgens K. was het drie-assige zoeklicht in 1939/1940 zeer modern, het werkte met een koolspitslamp, waarvan de instelling automatisch verliep. Een motoraandrijving bracht de koolspitsen dichter bij elkaar om zo het afbranden te compenseren. De motor liep echter iets te langzaam. Met een klein hol spiegeltje werd een deel van de warmte van de koolspitsvlam op een bimetaal geprojecteerd. Werd de vlam te koud dan liet het bimetaal de motor sneller lopen tot de juiste temperatuur weer was bereikt. De koolspitsen van de twee-assige zoeklichten werden met de hand geregeld.

Noot: Na de Duitse inval werd alle apparatuur van de zoeklichtafdeling Sloten (Amstelveen/Amsterdam) ingeleverd bij het Marine Etablissement te Weesp.

Noot: ook op vliegveld Ockenburg was tijdens de meidagen 1940 een luistertoestel aanwezig [referentie]

 

Luistertoestel
Luistertoestel "Waalsdorp", voorzijde
en luisterende bediener
(volledige weergave 222 kb)

Luistertoestel
Luistertoestel "Waalsdorp",
achterzijde met schaal aflezende waarnemer voor kaarthoek en elevatie
(volledige weergave 200 kb)

     


Museum Homepage